Με βάση δημοσκοπήσεις που έγιναν σε αντιπροσωπευτικά δείγματα πολλών Δυτικών κοινωνιών, βρέθηκε ότι περίπου το ένα τέταρτο του συνολικού πληθυσμού υποφέρει συχνά από μεγάλη μοναξιά.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες το πρόβλημα είναι τόσο διαδεδομένο, που έχει δημιουργηθεί μια ολόκληρη βιομηχανία με προϋπολογισμό της τάξεως δισεκατομμυρίων δολαρίων για να ικανοποιήσει τις ανάγκες τόσων ατόμων, που επιθυμούν να ξεπεράσουν τη μοναξιά. Παρά την ανησυχητική αύξηση του φαινομένου και των σοβαρών επιπτώσεών του επί της σωματικής και της ψυχικής υγείας, η μοναξιά έχει παραμεληθεί από την επιστήμη σαν ξεχωριστό αντικείμενο μελέτης. Η έρευνα στην ψυχολογία και στις κοινωνικές επιστήμες επί των αιτίων της μοναξιάς εμποδίστηκε, κατά κύριο λόγο, από τον υποκειμενικό χαρακτήρα και την ποικιλία των εκδηλώσεών της. Αν και πρόκειται για ένα κοινό συναίσθημα, τα άτομα το βιώνουν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους και κάτω από πολύ διαφορετικές καταστάσεις. Ο Jeffrey Young, ένας ψυχολόγος του Columbia University, περιγράφει τρείς τύπους μοναξιάς:στιγμιαία, περιστασιακή και χρόνια. Η "στιγμιαία μοναξιά" διαρκεί από μερικά λεπτά έως κάποιες ώρες και από τη στιγμή που τα συμπτώματα δεν είναι βαριά, δεν της αφιερώνεται μεγάλη προσοχή. Η "περιστασιακή μοναξιά" προέρχεται από ένα σημαντικό γεγονός:διαζύγιο, οικογενειακό πένθος, αλλαγή διαμονής κ.λ.π. Τα αποτελέσματα μπορούν να γίνουν αισθητά τόσο στο φυσικό όσο και στο ψυχικό επίπεδο (κεφαλαλγία, αϋπνία, άγχος, κατάθλιψη) και διαρκούν μέχρι και ένα έτος. Για μερικούς ανθρώπους το πρόβλημα του βάθους δεν ανευρίσκεται στις περιστασιακές συνθήκες. Αυτά τα άτομα δυσκολεύονται να εγκαταστήσουν κοινωνικές επαφές και να έλθουν σε στενή επαφή με τους άλλους ακόμη και όταν οι καταστάσεις είναι ευνοϊκές. Ο J.Young ονομάζει "χρόνια μοναξιά" εκείνη που παρατείνεται για περισσότερο από δύο χρόνια σε μια περίοδο ελεύθερη από τραυματικά γεγονότα. Τα άτομα σε χρόνια μοναξιά, ενοχοποιούν τον εαυτό τους και μπορούν να πιστέψουν ότι δεν υπάρχει σχεδόν τίποτε που θα βελτίωνε την κατάστασή τους. Πολλοί απ'αυτούς υποφέρουν από κοινωνική φοβία, ενώ άλλοι αισθάνονται ανίκανοι να σταθούν στο ύψος των δικών τους προσδοκιών σε καταστάσεις μεγαλύτερης οικειότητας. Εάν αυτή η αίσθηση ανικανοποίησης διαρκέσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, καταλήγουν να αποφεύγουν να εμβαθύνουν οποιαδήποτε σχέση τυχόν δημιουργήσουν και έτσι οδηγούνται σε πλήρη απομόνωση. Ο αριθμός των κοινωνικών επαφών είναι μόνο ένας από τους παράγοντες που παρεμβαίνουν στη μοναξιά. Η ψυχολόγος Cecilia Solano (Wake Forest University) επισημαίνει ότι η μοναξιά είναι σε μεγάλο βαθμό, μια υπόθεση προσδοκιών: εξαρτάται δηλαδή όχι τόσο από την ποσότητα των επαφών που ένας έχει με τους άλλους, αλλά από τον αριθμό των επαφών που πιστεύει ότι του χρειάζονται. Συνθήκες που κάνουν ένα άτομο να αισθάνεται μοναξιά, μπορούν για κάποιο άλλο να είναι αποπνικτικές εξ αιτίας της υπερβολικής προσοχής των άλλων. Παρομοίως, είναι οι διαφορετικές στιγμές που έχουν διαφορετικά αποτελέσματα. Έτσι, το να μείνει μόνος το Σάββατο βράδυ μπορεί να φαίνεται μια τραγωδία για ένα νέο, ενώ το να παραμείνει στο σπίτι μόνος το βράδυ της Πέμπτης μπορεί να θεωρηθεί ανάπαυση. << Τα άτομα που υποφέρουν από μοναξιά (χρόνια) δεν έχουν υποχρεωτικά λιγότερες επαφές συνολικά από τους άλλους, ισχυρίζεται η ψυχολόγος Carolyn Cutrona ( Iowa University), αλλά αυτό που έχει σημασία είναι ότι η ποιότητα των ανθρώπινων επαφών τους είναι πιο φτωχή>>. Τα προβλήματα της χρόνιας μοναξιάς μπορούν να εμφανισθούν από την παιδική και την εφηβική ηλικία. Τα παιδιά που απομονώνονται από τους συνομηλίκους τους, εξ αιτίας της επιθετικότητάς τους, έχουν πολλές πιθανότητες να αισθανθούν μοναξιά. Άλλες μελέτες υπογραμμίζουν ότι και τα ενδοστρεφή και ντροπαλά παιδιά διατρέχουν παρόμοιο κίνδυνο.Επίσης, στο ιστορικό των χρόνιων μοναχικών, ανιχνεύονται συχνά γονείς ψυχροί και απόμακροι, απόντες ή διαζευγμένοι.Η μοναξιά αυξάνεται στις περιόδους κρίσεων και ανακατατάξεων. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στους εφήβους και τους νέους που είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς στη μοναξιά, κυρίως περιστασιακού τύπου. Ορισμένοι έγκυροι μελετητές υποστηρίζουν ότι η αύξηση του φαινομένου των αυτοκτονιών στους εφήβους είναι μια θλιβερή ένδειξη της έντασης, που αυτό το συναίσθημα μπορεί να φτάσει. Πολλοί πιστεύουν ότι οι ηλικιωμένοι που ζουν μόνοι πρέπει υποχρεωτικά να υποφέρουν από μοναξιά. Οι μελετητές της συμπεριφοράς που ανέλυσαν το πρόβλημα είναι βέβαιοι ότι πρόκειται για μια εσφαλμένη θεώρηση.Η Judy Rollins (Kansas University) παρατηρεί ότι τα τρία τέταρτα των ηλικιωμένων που ζούσαν μόνοι απήντησαν, ότι ήταν ευχαριστημένοι με την ιδέα να μη παντρευτούν ή να μη ξαναπαντρευτούν.

Υπάρχουν στιγμές στις οποίες η μοναξιά δεν αποτελεί ένα πρόβλημα που πρέπει να επιλυθεί πάσει θυσία…… αλλά μια απάντηση τελείως φυσιολογική κάτω από ορισμένες συνθήκες.

Ο Albert Cain, καθηγητής της ψυχολογίας στο Michigan University, είναι πεπεισμένος ότι η μοναξιά μπορεί να είναι γόνιμη σε κάποιες στιγμές. "Δεν θα πρέπει να υποθέτουμε ότι η μοναξιά είναι αυτόματα παθολογική και επιζήμια, δεδομένου ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν μια περίοδος ανάκαμψης, ανάκτησης εσωτερικών δυνάμεων, επαναπροσδιορισμού των στόχων." Ο A.Storr υποστηρίζει ότι η μοναξιά, όπως ο φυσικός πόνος, λειτουργεί σαν ένα είδος συναγερμού. Δίνει το μήνυμα ότι κάτι δεν πάει καλά και μας ενεργοποιεί για να μεταβάλουμε μια άσχημη κατάσταση. Η μοναξιά γίνεται πρόβλημα μόνο όταν μακρόχρονα δεν έχουμε τρόπους να ανακουφιστούμε από αυτήν. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να ανακουφιστεί κανείς από τη μοναξιά. Οι περισσότεροι άνθρωποι, μη αντέχοντας αυτή την αίσθηση της απομόνωσης, την καταπνίγουν, ξεφεύγουν απ'αυτήν, χάνουν τον εαυτό τους σε κάποια μορφή δραστηριότητας. Στο φόβο της μοναξιάς, του να αισθάνονται αποκομμένοι, άλλοι πίνουν, άλλοι παίζουν χαρτιά, παίρνουν ναρκωτικά ή ναρκώνονται μπροστά στην Τ.V. Άλλοι πάλι στρέφονται στην "εργασιοθεραπεία", στα αθλητικά ή στο κοινωνικό έργο. Μπορεί συχνά να φαίνονται ανιδιοτελείς, αλλά στην πραγματικότητα εξακολουθούν να ασχολούνται με τον εαυτό τους. Μόλις πάψουν οι διασκεδάσεις και οι δραστηριότητες επιστρέφει και πάλι αυτή η γνώριμη αίσθηση του κενού, το ανικανοποίητο και η ανάγκη για νέα απόδραση. Πριν προσπαθήσουμε να αποτινάξουμε βιαστικά αυτό το ενοχλητικό συναίσθημα θα πρέπει να το κοιτάξουμε με προσοχή και ενδιαφέρον, να διεισδύσουμε μέσα του, να το κατανοήσουμε και έτσι να μπορέσουμε να το θεραπεύσουμε. Αναφερόμαστε εδώ, κυρίως στη στιγμιαία και συνηθέστερη μορφή μοναξιάς, που δεν υποκρύπτει κάποια σοβαρή ψυχοπαθολογία. Η έγκαιρη φαρμακευτική και ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση της κατάθλιψης, του άγχους και σε μερικές περιπτώσεις των ψυχώσεων, μπορεί να αποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό την ικανότητα ενός ατόμου να δημιουργεί σχέσεις σύνδεσης με τον κόσμο. Τι γίνεται όμως με τα "υγιή" άτομα που υποφέρουν από μοναξιά; Όπως χαρακτηριστικά λένε οι .Schwartz και Olds (Harvard Rev.Psychiatry,vol.5): << H μοναξιά μπορεί να είναι τόσο οδυνηρή και είναι τόσο δύσκολο να παραδεχτούμε την ύπαρξή της κάτω από τους εγκωμιασμούς της κοινωνίας μας για την αυτάρκεια, που οι άνθρωποι είναι συχνά πρόθυμοι να ανακαλύψουν μέσα τους οποιαδήποτε παθολογία μπορεί να τους επιτρέψει να αισθανθούν ότι είναι απλά άρρωστοι και όχι εγκλωβισμένοι στην παγερή μοναξιά τους>>.

Ας κοιτάξουμε τώρα λίγο βαθύτερα μέσα σ'αυτό το βίωμα που ονομάζουμε μοναξιά. Μοναξιά είναι η εμπειρία της πλήρους απομόνωσης, το αίσθημα του να μη μπορείς να βασιστείς σε τίποτα, του να είσαι αποκομμένος από κάθε σχέση.

Στην καθημερινή ζωή ο καθένας είναι αφοσιωμένος στα δικά του συμφέροντα, στις φιλοδοξίες και τις επιθυμίες του, που συχνά ανταγωνίζονται εκείνες των άλλων. Η τάση να δίνουμε εξαιρετική σημασία στον εαυτό μας υπό μορφή του εγώ, οδηγεί τελικά σε μια φυλακή που χτίζουμε με τα ίδια μας τα χέρια. Ολόκληρη η κίνηση του εγώ οδηγεί στην απομόνωση. Καθώς αποκτάει επίγνωση της απομόνωσής του, ο άνθρωπος αρχίζει να συνταυτίζεται με την περιουσία, με άλλα πρόσωπα, με μια ιδεολογία με "ιδανικά", όμως αυτή η ίδια η συνταύτιση αποτελεί μέρος της κίνησης της απομόνωσης. Διαφεύγοντας με κάθε δυνατό τρόπο από τον πόνο της μοναξιάς, δεν έχουμε ποτέ την άμεση εμπειρία της. Αν θέλουμε να διαφύγουμε από τον πόνο της μοναξιάς τότε ένα χάπι, μιά προσευχή, μια διασκέδαση μπορεί να βοηθήσουν, με την αναπόφευκτη συνέπεια της εξάρτησης και του φόβου. Αν όμως θέλουμε να ελευθερωθούμε από τη μοναξιά πρέπει να σταματήσουμε να ξεφεύγουμε και να αποκτήσουμε την άμεση επίγνωσή της, χωρίς θεωρητικολογίες και λεκτικές φαντασιώσεις. Σύμφωνα με τον Κρισναμούρτι, << η μοναξιά είναι η σκιά της εγωικής ματαιοδοξίας και χωριστότηταςμοναχικότητας, που δεν κατακτιέται με την πυρετώδη κίνηση του νου>> που σέρνει το φορτίο της θλίψης και τον πόνο της ύπαρξης.Ο θόρυβος της μοναξιάς δεν έχει πρόσβαση στο βάθος της ύπαρξης όπου βασιλεύει η γαλήνη της άχρονης αιωνιότητας.Όσο ζούμε στην επιφάνεια είναι ανώφελο να επιζητούμε την ευδαιμονία της . Αναγνωρίζουμε λοιπόν την ύπαρξη μιας άλλης έννοιας, της μοναχικότητας, που δεν είναι η μοναξιά, αυτή η αίσθηση της απομόνωσης.Το να "είσαι μόνος"(To be alone) δεν είναι ταυτόσημο με το να "αισθάνεσαι μοναξιά"(to feel lonely). Θα λέγαμε μάλιστα, ότι το αίσθημα της μοναξιάς είναι το αποτέλεσμα της άρνησης του φυσικού και αναπόδραστου γεγονότος της υπαρξιακής μοναδικότητας-μοναχικότητας. Η μοναξιά, με το φόβο της και τον πόνο της, είναι απομόνωση, η αναπόφευκτη δράση του επιφανειακού εαυτού. Η απομόνωση δεν μπορεί ποτέ να γεννήσει τη μοναχικότητα που ανήκει στο "Είναι". Το ότι είμαστε μόνοι δεν είναι κάτι που μπορούμε να πάρουμε ή να το αφήσουμε.Είμαστε μόνοι. Μπορούμε βέβαια να ξεγελιόμαστε και να πορευόμαστε σα να μην ήταν έτσι τα πράγματα. Όταν αναγνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι κατ'ουσίαν είμαστε μόνοι ο φόβος εξαφανίζεται. Ο φόβος συνοδεύει την επιθυμία, το όνειρο, τη φαντασίωση της δυνατότητας ότι κάποιος μπορεί να είναι μαζί σου τόσο βαθιά. Η πρώτη ουσιαστική, πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση με την υπαρξιακή μοναχικότητα μπορεί να είναι τρομακτική.Ίσως να νιώσουμε ίλιγγο, γιατί θα'χουμε χάσει από μπροστά μας όλα τα γνώριμα σημεία αναφοράς που μας δίνουν "ταυτότητα"και το πιο οδυνηρό απ'όλα δεν θα υπάρχει έξοδος κινδύνου! <<Μονάχα ο άνθρωπος που θα τον έπαιρνες, άξαφνα κι απροετοίμαστον, απ'την κάμαρά του και θα τον τοποθετούσες πάνω σε μια τετράψηλη βουνοκορφή, μονάχα αυτός θα μπορούσε να νιώσει κάτι παρόμοιο>> Rainer M.Rilke(Γράμματα σ'ένα νέο ποιητή). Για εκείνον που προσηλυτίζεται στη μοναξιά αλλάζουν όλες οι αποστάσεις και όλα τα μέτρα χώρου και χρόνου. Πολλές από αυτές τις αλλαγές είναι ξαφνικές και απότομες που αψηφούν κάθε όριο της αντοχής μας, όμως πρέπει να αποδεχτούμε την υπόστασή μας στην πληρότητά της και σε ολόκληρο το βάθος και το μεγαλείο της. Αν πλάσουμε τη ζωή μας σύμφωνα με την αρχή πως πρέπει πάντα ν'αποζητάμε το αληθινό, ακόμα κι αν φαντάζει δύσκολο, τότε όλα εκείνα που σήμερα μας φαίνονται τόσο ξένα, θα πλημμυρίσουν εμπιστοσύνη και πίστη. Για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Osho: << Eίσαι μόνος.Είσαι η μοναχικότητα και δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να μολύνει ή να διαφθείρει αυτή τη μοναχικότητα: είναι απόλυτη αγνότητα, αθωότητα και ομορφιά. Αυτή η μοναχικότητα είναι διαλογισμός>>. Δεν είναι δυνατόν να επιθυμήσει ή να χρησιμοποιήσει κανείς αυτή τη μοναχικότητα, γιατί κάθε τέτοια προσπάθεια είναι μια απασχόληση για να την αποφύγει και να την ξεχάσει Η μοναχικότητα είναι η κάθαρση απ'όλα τα κίνητρα και όλες τις επιδιώξεις-επιθυμίες του νου. Οφείλουμε να βυθισθούμε μέσα της, να παραμείνουμε σ'αυτή, να τη ζήσουμε ακόμα και μέσα στο πλήθος! Κατανοώντας βιωματικά τη μοναχικότητα αποκτούμε συναίσθηση και της μοναχικότητας των άλλων. Όταν χρησιμοποιούμε τους άλλους για να ξεφύγουμε από τον εαυτό μας δεν μπορούμε να νιώσουμε αληθινή κατανόηση, συμπάθεια και αγάπη γι'αυτούς. Ο ένας προσκολλάται στον άλλο και γίνεται κτητικός, εκδικητικός, καταπιεστικός. Οι σύζυγοι φοβούνται την εγκατάλειψη γιατί έτσι θα έμεναν μόνοι με τον εαυτό τους και αυτό τους τρομάζει. Ο καθένας τους λοιπόν προσπαθεί να πνίξει τη μοναχικότητά του μέσα στον άλλο. Είναι τραγικό το πόσο δε θεωρούμε τον εαυτό μας καλή παρέα! Όταν είμαστε μόνοι πλήττουμε. Ένα άτομο βαριεστημένο πηγαίνει σε ένα άλλο βαριεστημένο και μαζί προσπαθούν να ξεγελάσουν την πλήξη τους. Από μαθηματική άποψη είναι πιο πιθανό να συμβεί το αντίθετο: η πλήξη θα διπλασιαστεί και ο ένας θα κατηγορεί τον άλλο γι αυτό!..Έτσι αρχίζει η κριτική και επακολουθεί η σύγκρουση.

  Από την σκοπιά του γράφοντος

Το μονοπάτι της Ανάπτυξης είναι πάντα μοναχικό. Πρέπει να βρούμε το κουράγιο να είμαστε ο εαυτός μας, να αποδεχτούμε τη μοναχικότητά μας.Εισχωρώντας βαθιά μέσα στη μοναχικότητα ανακαλύπτουμε την ατομική αυθεντική πραγματικότητα. Πίσω από την πολυμορφία και την ποικιλία των αυθεντικών ατομικών μορφών εδρεύει η ΕΝΟΤΗΤΑ της μιας ΟΥΣΙΑΣ από την οποία όλα εκπορεύονται Αυτή η αίσθηση της κοινωνίας με το ΟΛΟΝ δίνει στην ύπαρξη μια απελευθερωτική πνοή χωρίς να εκμηδενίζει την ίδια την ατομικότητα! Η αίσθηση των ορίων του εγώ είναι που εγκλωβίζει τον άνθρωπο στην μοναξιά. Όταν υπερβαίνεται η φυλακή της χωριστικότητας τότε η Ζωή Είναι σε μια εκστατική Ολότητα.

Όπως περίφημα εκφράζει ο Νικηφόρος Βρετάκος στο "Βάθος του κόσμου":

Μοναξιά δεν υπάρχει εκεί που ένας άνθρωπος

σκάφτει η σφυρίζει η πλένει τα χέρια του.

Μοναξιά δεν υπάρχει εκεί που ένα δέντρο σαλεύει τα φύλλα του.

Εκεί που ένα ανώνυμο έντομο βρίσκει λουλούδι και κάθεται,

που ένα ρυάκι καθρεφτίζει ένα άστρο,

εκεί που βαστώντας το μαστό της μητέρας του

μ'ανοιγμένα τα δυό μακάρια χειλάκια του

κοιμάται ένα βρέφος, μοναξιά δεν υπάρχει.